Als een bestuurder en aandeelhouder verschillende belangen hebben, kan dat leiden tot een tegenstrijdig belang dat de besluitvorming binnen de vennootschap beïnvloedt. In zo’n situatie moet de bestuurder zijn eigen belang opzijzetten en handelen in het belang van de vennootschap. Doet hij dat niet, dan kunnen aandeelhouders bestuursbesluiten aanvechten of de bestuurder persoonlijk aansprakelijk stellen. Dit artikel behandelt de meest voorkomende vragen over dit onderwerp: van de wettelijke verplichtingen van een bestuurder tot de stappen die aandeelhouders kunnen zetten bij een aandeelhoudersconflict.
Wat zijn de wettelijke verplichtingen van een bestuurder tegenover aandeelhouders?
Een bestuurder van een vennootschap is wettelijk verplicht om te handelen in het belang van de vennootschap en haar stakeholders, waaronder de aandeelhouders. Dit volgt uit het Nederlandse vennootschapsrecht, meer specifiek uit de verplichting tot behoorlijk bestuur. De bestuurder heeft geen directe gehoorzaamheidsplicht jegens individuele aandeelhouders, maar moet wel rekening houden met hun gerechtvaardigde belangen.
Concreet betekent dit dat een bestuurder:
- de vennootschap moet besturen met de zorgvuldigheid die van een redelijk bekwaam en redelijk handelend bestuurder verwacht mag worden;
- verantwoording aflegt aan de algemene vergadering van aandeelhouders (AVA);
- transparant moet zijn over besluiten die de aandeelhouders raken;
- niet zijn eigen belang boven dat van de vennootschap mag stellen.
De aandeelhoudersvergadering heeft bepaalde bevoegdheden, zoals het benoemen en ontslaan van bestuurders en het vaststellen van de jaarrekening. Maar het dagelijks bestuur en de strategie van de vennootschap liggen in handen van de bestuurder. Die scheiding van bevoegdheden is een belangrijk uitgangspunt van corporate governance in Nederland.
Wanneer is er sprake van een tegenstrijdig belang bij een bestuurder?
Er is sprake van een tegenstrijdig belang als een bestuurder bij een besluit een persoonlijk belang heeft dat strijdig is met het belang van de vennootschap. Dit kan direct zijn, zoals wanneer een bestuurder zaken doet met een bedrijf waarvan hijzelf eigenaar is, maar ook indirect, bijvoorbeeld via familieleden of zakelijke relaties.
Typische situaties waarbij een tegenstrijdig belang speelt:
- De bestuurder sluit namens de vennootschap een contract met een onderneming waarbij hij zelf betrokken is;
- De bestuurder beslist over zijn eigen bezoldiging zonder onafhankelijk toezicht;
- De bestuurder neemt een zakelijke kans voor zichzelf die eigenlijk aan de vennootschap toekomt;
- Er is een familierelatie met een contractspartij die de objectiviteit van het besluit beïnvloedt.
In de wet (Boek 2 BW) is bepaald dat een bestuurder zich bij een tegenstrijdig belang moet onthouden van deelname aan de beraadslaging en besluitvorming. Als alle bestuurders een tegenstrijdig belang hebben, dan verschuift de bevoegdheid naar de raad van commissarissen of, als die er niet is, naar de algemene vergadering van aandeelhouders. Afhankelijk van de specifieke situatie en de statuten van de vennootschap kunnen aanvullende regels gelden.
Welke gevolgen heeft een tegenstrijdig belang voor bestuursbesluiten?
Een bestuursbesluit dat is genomen terwijl er sprake was van een tegenstrijdig belang, kan vernietigbaar zijn. Dit betekent dat aandeelhouders of andere betrokkenen het besluit kunnen aanvechten bij de rechter. Het besluit is niet automatisch nietig, maar het risico bestaat dat het wordt teruggedraaid als blijkt dat het tegenstrijdig belang het besluit heeft beïnvloed.
De gevolgen kunnen aanzienlijk zijn:
- Besluiten kunnen worden teruggedraaid, met alle praktische en financiële consequenties van dien;
- De bestuurder kan persoonlijk aansprakelijk worden gesteld voor de schade die de vennootschap of aandeelhouders lijden;
- Het vertrouwen in de bestuurder kan zodanig worden aangetast dat ontslag volgt;
- In ernstige gevallen kan sprake zijn van onbehoorlijk bestuur, met verdergaande juridische gevolgen.
Of een besluit daadwerkelijk vernietigbaar is, hangt af van de omstandigheden van het geval: hoe groot was het belang van de bestuurder, heeft hij zich onthouden van stemming, en heeft het besluit schade veroorzaakt? In de praktijk kan dit sterk verschillen per situatie.
Hoe kunnen aandeelhouders een bestuurder aansprakelijk stellen?
Aandeelhouders kunnen een bestuurder aansprakelijk stellen als hij zijn taak onbehoorlijk heeft vervuld en de vennootschap daardoor schade heeft geleden. Dit heet interne bestuurdersaansprakelijkheid. Daarnaast bestaat externe aansprakelijkheid jegens derden, maar in de relatie tussen bestuurder en aandeelhouder gaat het doorgaans om de interne variant.
De stappen die aandeelhouders kunnen zetten:
- Aanspreken via de AVA: Aandeelhouders kunnen in de algemene vergadering het beleid van de bestuurder ter discussie stellen en vragen om verantwoording;
- Ontslag van de bestuurder: De AVA heeft in principe de bevoegdheid om een bestuurder te ontslaan, tenzij de statuten anders bepalen;
- Civiele aansprakelijkheidsprocedure: Als de bestuurder aantoonbaar onbehoorlijk heeft gehandeld en de vennootschap daardoor schade heeft geleden, kunnen aandeelhouders namens de vennootschap een vordering instellen;
- Enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer: Bij ernstige twijfel over het beleid of de gang van zaken binnen de vennootschap kunnen aandeelhouders een enquête aanvragen bij de Ondernemingskamer van het Gerechtshof Amsterdam.
Voor een succesvolle aansprakelijkheidsprocedure is het nodig om aan te tonen dat de bestuurder een ernstig verwijt kan worden gemaakt. De drempel voor bestuurdersaansprakelijkheid is in Nederland bewust hoog gelegd, zodat bestuurders enige ruimte behouden om ondernemersrisico’s te nemen. Raadpleeg altijd een advocaat om te beoordelen of de feiten in jouw situatie aan die drempel voldoen.
Hoe wordt een conflict tussen bestuurder en aandeelhouder opgelost?
Een conflict tussen een bestuurder en aandeelhouder kan op verschillende manieren worden opgelost, afhankelijk van de ernst van het geschil en de bereidheid van partijen om samen tot een oplossing te komen. In de praktijk begint het oplossen van een aandeelhoudersconflict bij overleg, maar escaleert het soms naar juridische procedures.
Minnelijke oplossingen
De meest efficiënte weg is directe communicatie en onderhandeling. Partijen kunnen een mediator inschakelen om het gesprek te begeleiden. Als er een aandeelhoudersovereenkomst is, bepaalt die vaak al hoe conflicten moeten worden opgelost, bijvoorbeeld via bindend advies of arbitrage. Het is verstandig om in een vroeg stadium juridisch advies in te winnen, zodat je weet wat je rechtspositie is voordat je onderhandelt.
Juridische procedures
Als minnelijk overleg niet lukt, zijn er meerdere juridische routes:
- Kort geding: Voor spoedeisende maatregelen, zoals het blokkeren van een besluit;
- Bodemprocedure: Voor een definitief oordeel over aansprakelijkheid of de geldigheid van besluiten;
- Enquêteprocedure: Bij de Ondernemingskamer, gericht op onderzoek naar het beleid van de vennootschap en eventuele onmiddellijke voorzieningen zoals schorsing van een bestuurder;
- Uitkoop of gedwongen overdracht van aandelen: In ernstige gevallen kan de rechter een aandeelhouder verplichten zijn aandelen te verkopen of juist te kopen.
De gekozen route hangt sterk af van wat er precies speelt, welke belangen op het spel staan en hoe de verhoudingen binnen de vennootschap liggen. In de praktijk kan dit per situatie sterk verschillen.
Wanneer is juridische hulp nodig bij een aandeelhoudersconflict?
Juridische hulp bij een aandeelhoudersgeschil is verstandig zodra de belangen substantieel zijn, de verhoudingen verstoord raken of als je twijfelt over je rechtspositie. Hoe eerder je een advocaat inschakelt, hoe meer ruimte er is om escalatie te voorkomen en de schade te beperken.
Specifieke situaties waarin juridische hulp relevant is:
- Een bestuurder neemt besluiten die jou als aandeelhouder schaden en weigert verantwoording af te leggen;
- Er is een vermoeden van tegenstrijdig belang of onbehoorlijk bestuur;
- De samenwerking binnen de vennootschap is zo verstoord dat normale besluitvorming niet meer mogelijk is;
- Je overweegt een enquêteprocedure of een aansprakelijkheidsprocedure;
- Er dreigt een faillissement of financiële crisis waarbij de belangen van bestuurders en aandeelhouders uiteenlopen.
Ook preventief is juridisch advies nuttig: een goed opgestelde aandeelhoudersovereenkomst of statuten kunnen veel conflicten voorkomen of de oplossing ervan aanzienlijk vereenvoudigen.
Hoe wij je helpen bij een conflict tussen bestuurder en aandeelhouder
Bij Oomen & Sweep Advocaten begeleiden wij ondernemers en aandeelhouders bij uiteenlopende vragen op het gebied van corporate governance en aandeelhoudersgeschillen. Of het nu gaat om preventief advies, een dreigend conflict of een lopende procedure: wij denken concreet met je mee en zoeken naar oplossingen die passen bij jouw situatie.
Wat wij voor je kunnen doen:
- Beoordelen of er sprake is van een tegenstrijdig belang en wat de juridische gevolgen daarvan zijn;
- Adviseren over je rechtspositie als bestuurder of aandeelhouder bij een geschil binnen de vennootschap;
- Opstellen of beoordelen van aandeelhoudersovereenkomsten en statuten om conflicten te voorkomen;
- Begeleiden bij onderhandelingen of mediation tussen partijen;
- Voeren van procedures bij de rechtbank, het Gerechtshof Amsterdam of de Ondernemingskamer.
Onze advocaten hebben ruime ervaring met juridische vraagstukken voor ondernemers en combineren inhoudelijke kennis met een directe, no-nonsense aanpak. Heb je vragen over een conflict tussen bestuurder en aandeelhouder, of wil je weten wat jouw opties zijn? Neem dan contact met ons op voor een eerste gesprek.
Deze informatie is algemeen van aard en vormt geen juridisch advies voor jouw specifieke situatie; raadpleeg hiervoor een advocaat van Oomen & Sweep Advocaten.